De Koepel

Oude Toestand

Strip-sloop & kelder

Beschrijving

De voormalige strafgevangenis van Haarlem werd van 1899 tot 1901 gebouwd door justitiearchitect Willem C. Metzelaar, naar het door zijn vader Johan F. Metzelaar reeds in Breda en Arnhem toegepast panopticon-principe. Net als de andere twee koepelgevangenissen heeft dit gebouw een zeer bijzondere plaats in de architectuurgeschiedenis. Het complex omvat de koepelgevangenis, de bijgebouwen (inclusief de voormalige woningen van directeur en adjunct) en het terrein. De gevangeniskoepel is nagenoeg vrijstaand en vormt de kern van het complex: alle andere gebouwen zijn eromheen geschakeld. Het gebouw bestaat uit een hoge ronde hal met een koepeldak met een lantaarn, voorzien van een zinken afdekking. Om de hal bevinden zich vier gestapelde cellenringen, gedekt door een omgaand lessenaarsdak. De cellenringen worden vanuit de hal ontsloten door ijzeren galerijen en ijzeren spiltrappen. De buitengevel van de cellenringen wordt geleed door pilasters. De bovenste zone van de hal is versierd met een zandstenen lijst, banden in rode Groninger baksteen en een versprongen gemetselde band. In 2016 is de Koepel gevangenis gesloten en heeft stichting Panopticon het aangekocht.


Weetje: 
260 jaar geleden verspeelde Haarlem de kans op universitair onderwijs. De Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschap mocht zich hier vestigen, maar de deal met Leiden was dat er in Haarlem dan geen colleges zouden worden gegeven.

Tijd voor verandering!
Herontwikkeling van de Koepelgevangenis vindt nu plaats. Er komt een University College, bioscoopzalen (ondergronds in een nieuwe kelder), start-ups van bedrijven (Cupola), studio, boekwinkel, ontmoetingsruimten, game-museum en horeca. Totaal 10.500 m2 nvo.
Er wordt een “Open Koepel” georganiseerd als deel van een campus met nieuwbouw in de omliggende gebieden “binnen de gevangenismuren”.

Open de Koepel is een burgerinitiatief dat ook op heel bijzondere wijze gefinancierd en geëxploiteerd wordt. Naast vele betrokkenen en  participanten, veelal beheerder voor tenminste 10 jaar,  zijn ook de huurders/gebruikers vanaf de initiatiefase intensief betrokken.
Het nieuwe gebruik heet niet voor niets “Open de Koepel” en is drager van een complete gebiedsontwikkeling vlakbij het centrum in Haarlem, net over het Spaarne.
De monumentale Koepel gevangenis krijgt door dit nieuwe gebruik een geheel Nieuw Leven.

T.a.v. de duurzaamheid is het ook een bijzonder project. De Koepel was totaal niet geïsoleerd maar bij de herontwikkeling was “luisteren” naar en het benutten van de gebouwkwaliteiten en beperkingen leidend, vooral ook om lage service en energie lasten te krijgen. Het complex krijgt een eigen WKO en dubbel gebruik met onder andere Hotel op het terrein. Maar bovenal wordt enerzijds het Koepeldak heel goed geïsoleerd , ook vanwege de akoestiek, anderzijds de cellenschil die als het ware als “spouw” naar de hoofdruimte functioneert en wij het 6 meter diepe ondergrondse deel via aardwarmte in balans houden. Verder uiteraard zeer hoogwaardige glas- en warmte-isolatie, 100% LED en vloerverwarming en koeling.

Vanaf medio december 2021 gaat de Koepel open; de eerste films draaien dan in de prachtige nieuwe bioscoopzalen!

De in de jaren 80 aangebouwde uitbreidingen zullen worden gesloopt en plaats maken voor nieuwbouw waarin studenten kunnen worden gehuisvest. De aangrenzende bebouwingen (directeurs- en adjunct directeurswoning, het administratiegebouw en de Oostvest zullen ook een passend nieuwe functie krijgen.

De koepel en het hele terrein gaan op alle mogelijke manieren open met activiteiten voor alle Haarlemmers.

Op de kaart